Tim de Boer / Bakema Fellow 2006-2007

Onvermoede mogelijkheden

Tussen de oorspronkelijke programma's en de beveiliging daarvan kan spanning ontstaan.
Deze spanning schept nieuwe mogelijkheden voor hybride typologieën waar niet alleen het
programma veiligheid, maar ook de daarvoor gebruikte technologie of fysieke ingreep een
extra waarde voor de stad krijgt. Binnen deze hybride typologieën zullen de verschilllende
componenten niet meer zonder elkaar kunnen functioneren. Er is dus sprake van twee
verschillende toestanden die tegelijk vorm moeten krijgen, het oorspronkelijke programma
(dat bedreigd wordt) en het programma dat dit moet beveiligen. Op zich hoeft dit geen
probleem te zijn. Programma is immers niet gebonden aan een bepaalde ruimte, elke
ruimte kan zonder moeite ander programma opnemen.6
Het is dan ook mogelijk om deze twee ogenschijnlijk tegenstrijdige toestanden tegelijk te
faciliteren. Dit is wat in de tweede wereldoorlog een 'snafu' genoemd werd. (S)ituation
(n)ormal (a)ll (f)ucked (u)p.7 Een Snafu is meestal het resultaat van verschillende regels of
ontwikkelingen die beide heel logisch zijn, maar uiteindelijk wel in strijd met elkaar. Een
'Snafu' schept daardoor onwaarschijnlijke mogelijkheden en verbanden die waardevolle
toevoegingen zijn aan de stedelijke ruimte. Ik wil deze toestand uitlokken door gebruik te
maken van de verschillende wijzen waarop men met het programma gerelateerd aan
veiligheid kan inpassen in bestaande situaties en typologieën.

Programmeren?

* de-programmeren
De meest gebruikte methode voor beveiliging in de stad. Door het de-programmeren van
de (openbare) ruimte om een bedreigd object (afsluiten voor onbevoegden) kan je de
situatie beter controleren. Deprogrammatie heeft als bijwerking dat er grote stukken stad
(tijdelijk) verloren gaan voor de inwoners.
Deprogrammatie treedt ook binnen groepen mensen op. Afwijkend, en dus verdacht,
gedrag wordt in bepaalde situaties niet getolereerd. Dit doet zich vooral voor in objecten of
goed omsloten ruimtes (zoals vliegtuigen) waarvan bekend is dat ze doelwit kunnen zijn.
Het gevolg is dat mensen zich meer gaan conformeren om niet op te vallen. Verschillen
zullen dus uitvlakken.
De-programmeren kan in verschillende gradaties toegepast worden. Door bijvoorbeeld de
openbare ruimte zo in te richten dat er een doelgroep geen gebruik van kan maken8 is er
ook al sprake van een beter beheersbare, en dus veiligere situatie.

* programma injecteren
Een programma injecteren kan door middel van een zelfstandige ingreep in de fysieke
ruimte tot stand komen. Er veranderd in de meeste gevallen niet veel aan de omliggende
fysieke ruimte. Het is een toevoeging die compleet autonoom zijn omgeving in de gaten
houdt. Veel nieuwe technologieën worden in bestaande programma's geïnjecteerd zonder
dat er onderzocht wordt hoe deze ingrepen het bestaande programma beïnvloeden. Door
zeer plaatselijk programma toe te voegen zal er lokaal een grote spanning ontstaan tussen
de toevoeging en het oorspronkelijke programma. Of deze spanning niet een
deprogrammatie tot gevolg heeft in de omliggende ruimte, hangt van de locatie af.

* over programmeren
In sommige situaties accepteren we meer beveiliging dan in andere. Op het vliegveld is het
bijvoorbeeld de normaalste zaak van de wereld dat de bagage gescand wordt. Maar ook bij
evenementen die (in de stad) georganiseerd worden is vaak een vorm van beveiliging
aanwezig. Dit biedt nog een mogelijke uitweg. Want wat als we oorzaak en gevolg
omdraaien? Wat als we dus de noodzakelijke beveiliging 'verkopen' door middel van
extra programma dat die beveiliging zogenaamd nodig heeft?

Onderzoek + Ontwerpen.

Tijdens mijn afstudeerproject ben ik op zoek gegaan naar nieuwe oplossingen of
typologieën voor het integreren van beveiliging in de stad.10 Ik heb mij daarbij
geconcentreerd op het probleem van tijdelijke extra bescherming van bestaande
symbolische doelen. Ik heb gezocht naar een ruimtelijk ingreep die het mogelijk maakte om
twee programma's tegelijk aanwezig te laten zijn. Het uiteindelijke ontwerp heeft naast een
beschermende functie ook een extra waarde voor de stad, een echte 'Snafu' dus. Ik heb mij
bij dat ontwerp laten inspireren door de typologie van de stadsmuur, tegelijkertijd militair
object, promenade, festivalterrein en meer.

In het vervolgonderzoek (uit te voeren met de Jaap Bakema Fellowship) wil ik mij richten
op de programma's die niet vanzelfsprekend afgesloten of beveiligd kunnen worden (en
dus in het afstudeeronderzoek niet aan bod kwamen). Dat zijn bijv. stations, ovknooppunten,
festivals, evenementen in de stad, winkels en ook de stedelijke openbare
ruimte zelf. Ik wil onderzoeken hoe tijdens de vorige fase, in de relatie tussen oorlog en de
stad (de gegijzelde stad), deze verschillende typologieën zijn beïnvloedt. Ik ben
geïnteresseerd welke technologieën toen primair voor veiligheid zijn ingezet, hoe daardoor
de genoemde typologieën veranderd zijn en hoe deze technologieën nu gebruikt worden.
Wat bij een eerste vluchtige blik opvalt is dat veel van de toenmalige ingrepen om
veiligheid mogelijk te maken nu nog steeds aanwezig zijn. Zij worden nu echter voor
geheel andere doeleinden gebruikt.
Ook nu zullen de genoemde typologieën een langzame, maar merkbare verandering
ondergaan om (nieuwe) beveiliging(en) te accommoderen. In het vervolgonderzoek gaat
het mij dan ook niet meer om het vinden van tijdelijk oplossingen. Ik ben juist
geïnteresseerd in de permanente veranderingen die binnen de typologieën zullen optreden.
Door middel van ontwerpend onderzoek wil ik laten zien dat het toevoegen van
beveiliging niet alleen negatieve gevolgen heeft, maar juist ook fascinerende mogelijkheden
oplevert. De 'snafu' is daarbij de belangrijkste ontwerpmethode.

Den Haag, 29/8/2006